Četvrti maj u kolektivnom pamćenju Goražda ostaje upisan kao datum koji je označio početak agresije na grad, ali i početak njegovog organiziranog otpora.

Tog jutra 1992. godine, u 6 sati i 50 minuta, ispaljeni su prvi hici na industrijski kompleks “Azot” u Vitkovićima, a već oko 7:50 sati prva granata pogodila je zgradu općine u centru grada.

Uslijedilo je intenzivno i neselektivno granatiranje koje će Goražde uvesti u jednu od najdužih opsada u modernoj historiji.

Mjesecima prije 4. maja sigurnosna situacija u istočnoj Bosni rapidno se pogoršavala. Većina podrinjskih gradova, Foča, Višegrad, Rogatica, Rudo i Čajniče, bila je okupirana, a preživjelo bošnjačko stanovništvo utočište je pronašlo u Goraždu, tada jedinoj slobodnoj teritoriji u tom dijelu zemlje.

Procjenjuje se da je broj stanovnika u proljeće 1992. godine narastao na oko 70.000.

Istovremeno, Goražde je bilo odsječeno od ostatka države. Već sredinom marta 1992. preuzet je relej na Trovrhu, a televizijski i radijski signal preusmjeren na programe iz Beograda. Tako su građani Goražda u vlastitom gradu slušali vijesti koje najavljuju njegov pad i poruke straha i propagande.

Ubrzo su uslijedile i prve barikade koje je izazvao incident na benzinskoj pumpi u martu kada je autoprevoznik Momčilo Radović “Moljac” izvadio bombe i zaprijetio da će sve dići u zrak zbog raspodjele goriva. Samo nekoliko trenutaka kasnije pripadnici SDS-a blokirali su ulaz u grad. Kao odgovor, građani okupljeni u Patriotsku ligu organizovali su vlastite barikade, dok je Skupština općine uvela vanredno stanje.

Pokušaji političkog rješenja trajali su više od četrdeset dana. Forum građana organizirao je pregovore između SDA i SDS-a, ali bez uspjeha. Građani su preko Radio Goražda mogli uživo slušati razgovore političkih predstavnika. U jednom trenutku, činilo se da je dogovor moguć. Međutim, zahtjevi su rasli, od podjele policije do podjele grada. Kada je zatraženo preuzimanje cijele općine, postalo je jasno da kompromisa nema. Pregovori su prekinuti 2. maja.

Dva dana kasnije počeo je rat.

Odmah nakon prvih granata, uslijedile su diverzije. Uništena je telefonska centrala, a grad je ostao bez komunikacije. Već sredinom maja obustavljena je isporuka vode. Građani su vodu donosili u kantama, često prelazeći otvorene ulice pod snajperskom vatrom.

S obzirom da je snajperska i mitraljeska vatra pokrivala glavne saobraćajnice kretanje kroz grad postalo je izuzetno opasno. Jedan od tadašnjih svjedoka zapisao je da je “najduži put u gradu bio onaj od česme do kuće”.

U takvim uslovima organiziran je otpor koji i danas mnogi nazivaju fenomenom, a kasnije je ocijenjen kao jedan od najspecifičnijih tokom rata u BiH. Tako je jedan od najneobičnijih prizora iz tog vremena bio improvizovani oklopni kombi, poznat kao “Opresa”.

Obložen metalom, sa minimalnim otvorima, služio je za prevoz ranjenika preko mosta koji je bio stalna meta. U njemu su, istovremeno, prevoženi i ranjeni i mrtvi, ali i hrana, voda i civili. Odbrambeni rat je vođen vlastitim snagama i sredstvima, u uslovima koji su graničili sa nemogućim.

Upravo na ovim prostorima Naredbom Općinskog Štaba TO, formirana je prva jedinica ranga brigade u Armiji BiH, Prva drinska brigada, a potom je uslijedilo formiranje ostalih brigada. Uprkos slaboj opremljenosti, stanovnici su uspjeli stabilizirati linije i spriječiti brzi pad grada.

Prvo oslobađanje teritorije uslijedilo je u septembru 1992. godine, u operaciji “Krug” koju je osmislio legendarni komandant Zaim Imamović i tada je oslobođen značajan dio općine. Ipak, Goražde je ostalo u potpunom okruženju, suočeno s novim izazovima.

Život uprkos svemu

Jer opsada je ubrzo donijela i najteži oblik pritiska, glad. Jedini put spasa bio je Grebak. Ljudi su pješačili i po 45 kilometara u jednom smjeru, noseći vreće brašna na leđima. Procjenjuje se da je tim putem prošlo i do 150.000 ljudi.

Neki su, iscrpljeni, umirali na putu. U jednoj noći, tokom snježne oluje u februaru 1993. godine, smrzlo se 11 ljudi, među njima i djeca. Preživjeli su pričali da su snježni nanosi bili viši od čovjeka.

Paralelno s borbom za opstanak, u Goraždu se odvijao i život. Radile su zdravstvene ustanove, organizirana je nastava, a u julu 1992. godine ponovo je počelo emitovanje programa Radio Goražda, iz improvizovanog studija u privatnoj kući u Mujković polju. U sobi veličine nekoliko kvadrata snimane su prve pjesme.

Prva je nosila naziv “Da Goražde mi živi”. Zbog granatiranja, snimanja su često prekidana i ponavljana. U gradu su organizirani koncerti, večeri poezije, pa čak i sportska takmičenja. U decembru 1992. osnovano je Sportsko društvo Goražde. Bio je to svojevrstan prkos, dokaz da život ne može biti potpuno zaustavljen.

Snalažljivost građana išla je i dalje. Napravljena je mini hidrocentrala od buradi, stare veš mašine i automobilskog alternatora, kako bi se dobila električna energija. Radio-amateri su održavali komunikaciju sa svijetom, a procjenjuje se da su poslali stotine hiljada poruka iz opkoljenog grada.

U maju 1993. godine Goražde je Rezolucijom Vijeća sigurnosti UN-a proglašeno “sigurnom zonom”. Međutim, uprkos toj odluci, granatiranje nije prestalo, a humanitarni konvoji su često zaustavljani.

Opsada je nastavljena uz povremene ofanzive, od kojih je jedna od najtežih bila ona u proljeće 1994. godine, poznata kao operacija “Zvezda 94”, kojom je lično rukovodio osuđeni ratni zločinac Ratko Mladić. U jednom trenutku agresor je čak preuzeo frekvenciju Radio Goražda i emitovao lažne poruke o evakuaciji stanovništva, pokušaj psihološkog rata koji, ipak, nije uspio.

Uprkos snažnim napadima, uključujući i korištenje teškog naoružanja, grad nije osvojen, a odbrana i snalažljivost građana bila je ključna za preživljavanje. Izgrađen je improvizirani most ispod glavnog mosta radi zaštite od snajperske vatre, korištena su oklopljena vozila za transport ranjenika.

Opsada Goražda trajala je 1336 dana. Tokom tog perioda ubijeno je i na različite načine umrlo više hiljada ljudi. Grad je bio izložen kontinuiranim napadima, sistemskom izgladnjivanju i potpunoj izolaciji.

I više od tri decenije kasnije, procesuiranje zločina počinjenih nad stanovnicima Goražda ostaje ograničeno. Pred međunarodnim sudovima niko nije odgovarao isključivo za zločine počinjene u ovom gradu, dok je pred domaćim pravosuđem vođen tek mali broj postupaka iako je naučnim istraživanjem dokazano da je na prostoru goraždanske regije agresor koristio najgnusnije metode i sredstva ratovanja.

Sistemsko izgladnjivanje civilnog stanovništva do te mjere se provodilo da je bio ugrožen biološki opstanak Bošnjaka na ovom prostoru. Osim uskraćivanja hrane i vode, opstruirana je i isporuka lijekova i medicinskog materijala, liječenje i evakuacija bolesnih i ranjenih osoba radi ukazivanja liječničke pomoći, u kontinuitetu su vršeni napadi na zdravstvene ustanove, ubijanje i zarobljavanje medicinskog osoblja i ranjenika. U napadima na grad civili su korišteni kao živi štit, ukop ubijenih mogao se obaviti samo u noći, a u napadu na grad korištene su i modificirane aviobombe.

Također u javnost se iznose različite interpretacije o događajima u toku opsade Grada pri tome se često plasiraju neistine pa čak i negiraju počinjeni zločini. Naučno utvrđene činjenice su da je okupacija Goražda imala samo jedan cilj potpuno zauzimanje teritorije, međutim hrabri borci su se suprostavili tom cilju. Zahvaljujući herojskim podvizima, neustrašivosti i hrabrosti nastao je sinonim “Čudo bosanskog otpora”, a grad Goražde nosi epitet grada heroja.

Zbog svega toga, 4. maj u Goraždu ima dvostruko značenje. To je dan početka agresije, ali i simbol otpora. Dan kada je ovaj grad, uprkos gotovo nemogućim uslovima, odlučio da se brani i opstane.